Esra Alkan

Esra Alkan

Yazarın Tüm Yazıları >

Her lezzetin taamı bil ki dimağdan çıkar, tuz-ekmek hakkı bilmeyen akıbet yoldan çıkar

A+A-

Yemeklerin lezzeti, ağızların tadı, çoğu zarar azı karar olan; tuz…

Tuz, bütün Türk topluluklarında kutsal sayılır.

Halk hikâyelerinde, masallarda, bilmecelerde tuz bir motif olarak işlenmiştir.

Dilimizde kaynağını tuz kelimesinden almış birçok atasözü ve deyim bulunmaktadır.

Et kokarsa tuzlanır, ya tuz kokarsa ne yapılır?, tuzla buz olmak, tuzlayayım da kokma, tuzluya mal olmak, tuz yüküyle buz yükünün arasında yatasın, çorbada tuzu bulunmak, açık yaraya tuz ekilmez, tadı tuzu kalmamak bunlardan yalnızca birkaçıdır.

Anadolu'nun damıtılmış bilgeliğini aktaran sözlerden biri olan “tuz ekmek hakkı” deyimi ise karşılıklı itimadı ve gönül borcunu ifade eden “yemin” hükmünde kullanılır.

Türklerin tarihine, edebiyatına ve folkloruna giren tuz ekmek hakkı; dostluk, vefa, arkadaşlık, sadakat, insanlık, samimiyet, mertlik, dürüstlük gibi kavramları içine alır.

Biraz tuz ve bir parça ekmek kadar küçük bir iyilik görülmüş dahi olsa o iyiliğin yüceliği ve değerini vurgulamak için tuz ve ekmek hakkı ifadesi bir ant verme şekli olarak kullanır.

Karacaoğlan, tuz ekmek yenilen yani iyiliği görülen yere hıyanetlik yapılmayacağını şöyle dile getirmiştir:

Ararsan var kalbin ara

İller sana ne der göre

Tuz ekmek yediğin yere

Hıyanetlik etmek olmaz

Mutasavvıf Feridüddin Attâr Pendname’sinde bu konuyu hikâye etmiştir:

“Zamanın birinde, hilekâr bir hırsız, azılı bir eşkıya var idi. İşte bu hırsız, zavallı bir adamcağızı yakaladı, elini kolunu sıkıca bağlayıp evine götürdü. Başını kesmek için kılıcını almaya gitti. Tam o sırada hırsızın karısı, insafa gelip adama bir parçacık ekmek verdi. Hırsız, elinde kılıcıyla nefes nefese evine döndüğünde gördü ki adamın elinde ekmek var. Hemen sordu: “Bre sefil, kim verdi sana bu ekmeği?” Adam: “Bu ekmeği bana sizin zevceniz verdi.” Bu cevabı duyar duymaz derhâl bıraktı elindeki kılıcı: “Seni öldürmek bana haram oldu.” dedi. “Çünkü soframdan yemek yiyene kılıç çekemeyiz. Ekmeğimizi yiyenden canımızı esirgeyemeyiz. Hâl böyleyken nasıl olur da canına kıyar, kanını dökerim?”

Modern zamanların ozanı Barış Manço bir şarkısında tuz ekmek hakkını şöyle dile getirmiştir:

Tuz ekmek hakkı bilene

Sofra kurmasan da olur

Ilık bir tas çorba yeter

Rızkım buymuş der içerim

Levni ise “Atalar Sözü Destanı”nda verdiği öğütle bugüne ışık tutmuştur:

Dediler bu pendi sordumsa kime

Tuz ekmek bilmeze müşkilin deme

Kül kömür ye namert lokmasın yeme

Gün olur başına kakar demişler

Tuzun ve ekmeğin hakkını bilen, hakkını verenlerden olasınız.

Önceki ve Sonraki Yazılar
Yazarın Diğer Yazıları

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.